Thứ Hai, 16/12/2019
Kỷ niệm 74 năm ngày thành lập chính quyền cách mạng tỉnh Thái Nguyên (20/8/1945 – 20/8/2015): Ngày thành lập chính quyền cách mạng qua lời kể của các nhân chứng
20/8/2019 9:12' Gửi bài này In bài này
Ngày 16-8-1945, tự vệ các xã vùng tây nam huyện Đồng Hỷ đã tập trung tại xóm Bình Định, xã Tân Cương (nay là xóm Bình Định, xã Bình Sơn). Khi nghe tin Nhật đầu hàng Đồng minh và nhận được lệnh tổng khởi nghĩa, đêm 18-8-1945, Trung đội tự vệ vũ trang tuyên truyền Võ Nhai, cùng tự vệ và nhân dân các xã đông bắc Đồng Hỷ đã tập trung tại xã Đồng Bẩm. Đại đội tự vệ huyện Phú Bình và Trung đội tự vệ huyện Phổ Yên cùng tiến lên Thái Nguyên. 5 giờ sáng ngày 19-8-1945, từ Đồng Bẩm, đông đảo nhân dân các xã Hóa Trung Trung, Cao Ngạn, Hóa Thượng, Đồng Bẩm (huyện Đồng Hỷ), với gậy gộc, giáo mác, câu liêm trong tay do Trung đội tự vệ vũ trang tuyên truyền huyện Võ Nhai dẫn đầu rầm rập tiến qua cầu Gia Bẩy hòa nhập cùng đoàn người từ Đồng Bẩm tới, tiến vào tỉnh lỵ Thái Nguyên tuần hành, thị uy, biểu dương lực lượng qua các đường phố chính. Từ các phố, nhân dân tiếp tục đổ xuống đường phố chính.

Lễ mít tinh thành lập chính quyền cách mạng tỉnh TN ngày 20/8/1945 diễn ra tại 
Sân vận động thành phố Thái Nguyên ngày nay (TL).

Vào khoảng 13h chiều ngày 19 tháng 8 năm 1945, đơn vị quân Giải phóng do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy từ Tân Trào (Sơn Dương, Tuyên Quang) đã về tập kết tại chùa Đán, xã Thịnh Đán, huyện Đồng Hỷ. Làng Đán vùng nông thôn, có đường thông ra thị xã Thái Nguyên thuận tiện, cách chỉ có 4 km. Nhân dân xã Thịnh Đán đã giúp đỡ về nơi ăn, chốn ở, nhường nhà và lương thực, thực phẩm nhất là khâu giữ bí mật, bảo vệ an toàn tuyệt đối cho quân Giải phóng. Nhờ có sự ủng hộ nhiệt tình của quân và dân địa phương nên chỉ trong một thời gian ngắn, số lượng của quân Giải phóng đã được nâng lên tới 450 cán bộ, chiến sỹ, biên chế thành một chi đội, gọi là chi đội 3, gồm 3 đại đội và một trung đội hỏa lực do đồng chí Lâm Kính làm chi đội trưởng, đóng quân tại chùa Đán, Ban Việt Minh thị xã Thái Nguyên đã cử 10 tự vệ chiến đấu và Thanh niên Cứu quốc vào báo cáo với Bộ chỉ huy quân Giải phóng về tình hình của ta và địch trong thị xã. Đêm 19, rạng ngày 20 tháng 8 năm 1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy một mũi quân từ chùa Đán tiến vào thị xã Thái Nguyên nhanh chóng chiếm lĩnh trận địa. Sau đó bí mật triển khai thành 3 mũi, một mũi áp sát bao vây dinh Tỉnh trưởng và Huyện trưởng huyện Đồng Hỷ; một mũi áp sát bao vây trại lính Bảo An; một mũi khác bao vây khu Sẹc Tây và Khu Đề lao Thái Nguyên.
Đại đội Việt – Mỹ triển khai thành 2 mũi, mỗi mũi bố trí ở Sở Cẩm, khu nhà Đoan, nhà Quang Thái, một mũi bố trí ở nhà Si Do, Khu Kiểm lâm và khu Đồi thông (đồi Đội Cấn).
Trong đêm ngày 19/8/1945, đại đội tự vệ huyện Phú Bình và Phổ Yên đã phối hợp với đội tự vệ 2 xã Cam Giá và Gia Sàng đánh chiếm đồn điền Gia Sàng. Lúc đầu ta lấy Nhà Đèn làm Trạm liên lạc, kho quân giới của quân Giải phóng do đồng chí Trần Đăng Ninh chỉ huy.
Trong lúc này, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chọn đình Hàng Phố làm nơi đặt Sở chỉ huy của lực lượng quân Giải phóng  nòng cốt để cùng với nhân dân đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng.
Khoảng 2 giờ sáng ngày 20/8/1945, đồng chí Đoàn Sáp (chiến sỹ tự vệ) dẫn một tiểu đội quân Giải phóng đánh chiếm Nhà máy nước. 4h sáng cùng ngày các đại đội chiếm xong trận địa chiến đấu. 5h30, ta gửi tối hậu thư buộc Tỉnh trưởng Thái Nguyên và Huyện trưởng huyện Đồng Hỷ phải đầu hàng, giao lại chính quyền cho Uỷ ban khởi nghĩa.
Chiều tối ngày 20/8/1945, tại sân vận động thị xã Thái Nguyên đã diễn ra một cuộc mít tinh lớn của đông đảo tầng lớp nhân dân thị xã Thái Nguyên và huyện Đồng Hỷ, chứng kiến một sự kiện trọng đại, đồng chí Võ Nguyên Giáp thay mặt Ban khởi nghĩa toàn quốc đã tuyên bố xoá bỏ chính quyền phát xít Nhật, thành lập Uỷ ban nhân dân lâm thời tỉnh Thái Nguyên do đồng chí Lê Trung Đình làm Chủ tịch. Tại đình Hàng Phố, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã tập kết quân Giải phóng sau khi giải phóng thị xã Thái Nguyên để tiến quân về Hà Nội. Kể từ đây thị xã Thái Nguyên hoàn toàn được giải phóng.
Nhiều nhân chứng còn sống ở tỉnh Thái Nguyên đều có chung khẳng định rằng: Cuộc mít tinh chiều tối ngày 20/8/1945 diễn ra tại sân vận động thị xã Thái Nguyên là sự kiện lịch sử quan trọng đánh dấu mốc son đáng ghi nhớ ngày giành chính quyền của Đảng bộ và nhân dân tỉnh Thái Nguyên. Cụ Đàm Đức Lượng kể: – Dạo đó tôi còn khá trẻ, 24 tuổi đầu đi theo tiếng gọi của Đảng làm việc hăng say hết mình, chủ yếu hoạt động ở huyện Đồng Hỷ nay thuộc thành phố Thái Nguyên. Tháng 3 năm 1945 tôi đã tham gia tổ chức Mặt trận Việt Minh tại làng Sa Cạt, tổng Thịnh Đán, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, nay thuộc thành phố Thái Nguyên. Năm 1945, là đội viên tự vệ trá hình của tổ chức Việt Minh nằm trong Đội bảo an viên của chính quyền tay sai Nhật lúc bấy giờ. Thị xã Thái Nguyên lúc đó sau đảo chính (8/3/1945) quân Nhật vào chiếm đóng trên địa bàn thị xã. Đêm ngày 16/8/1945 ông Trường Sơn (tức giáo Giao) là Tiểu đội trưởng đội tiền phong trinh sát của cấp trên phái về liên lạc với tổ chức Việt Minh của Sa Cạt, cùng phối hợp vào trinh sát thực địa đường ra vào thị xã Thái Nguyên. Tôi được tổ chức mặt trận Việt Minh Sa Cạt chỉ định nhập vào đội tiền phong trinh sát của ông Trường Sơn, lúc này tôi được mang bí danh là Gia Cát Lượng (tên Việt Minh đặt cho) cùng nhập vào đội tiền phong trinh sát có ông Đăng Phú người ở xóm La Lải, xã Phú Phúc Trìu bây giờ. Cấp trên chỉ định 2 người chúng tôi nhập dẫn đường cho tiểu đội tiền phong trinh sát là ông Trương Lương, tên thật là Nguyễn Văn Kỷ, là tổ trưởng Việt Minh làng Sa Cạt. Lúc anh Văn (tức đồng chí Võ Nguyên Giáp) dẫn Việt Nam Giải phóng quân về Thái Nguyên giải giáp quân Nhật đóng quân đầu tiên tại chùa Đán chiều 16/8/1945; sau đóng trụ sở bộ chỉ huy sở tại đình Hàng Phố ngày 18/8/1945; chiều ngày 20/8/1945 tại bãi luyện tập nay là địa điểm sân vận động Thái Nguyên mít tinh tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai của đế quốc, phong kiến. Tôi lúc ấy làm nhiệm vụ canh gác phạm nhân, những phần tử phản động chống lại Việt Minh khi vào cướp chính quyền tại thị xã Thái Nguyên. Tại Nhà Đèn cũ chúng tôi đã thực hiện nhiệm vụ tịch thu nhà Ngô Thế Tùy chứa quân Nhật trong nhà và ném lựu đạn vào một tiểu đội giải phóng quân tập hợp nhận lệnh xuất kích, nhưng lựu đạn không nổ. Sau khi xóa bỏ chính quyền cũ, số phạm nhận giao cho Ty liêm phóng coi giữ, xong việc tiếp tục xử bắn tên Cung Đình Vận. Tôi và ông Đặng Phú trở về địa phương tham gia vào chính quyền địa phương hoạt động cách mạng.
Cụ Nguyễn Trọng Thảo sinh ra và lớn lên ở phố Hùng Vương, thị xã Thái Nguyên, nguyên là giáo viên dạy học. Khi cách mạng giành chính quyền, cụ là đội viên thiếu niên thị xã Thái Nguyên, chứng kiến ngày 16/8/1945 quân giải phóng chia làm 2 đường về giải phóng thị xã Thái Nguyên. Cụ Thảo kể:
– Một trong những cánh quân giải phóng từ chân núi Tam Đảo từ đường huyện Đại Từ do ông Trường Sơn (tức giáo Giao) lãnh đạo cũng đóng ở chùa Đán, sau về đóng quân ở Đồn điền Kép Le (tức là Bệnh viện đa khoa Thái Nguyên hiện nay).
Ngày 17/8/1945, quân giải phóng tiến hành cùng với bộ đội Việt Mỹ (tức là quân đồng minh) bắt đầu tiến hành đánh quân Nhật. Quân Nhật lúc đó ở Thái Nguyên có khoảng một trung đội đóng ở Tòa sứ, ở Bô Chê và lẻ tẻ ở vài nơi khác. Quân giải phóng đánh chiếm địa điểm quân Nhật ở Bô Chê, còn ở Tòa sứ đã 3 lần quân Nhật kéo cờ trắng trá hàng. Khi quân ta vào chúng bắn lại, có ông Tài Tân là chủ hàng bánh cuốn bên đường và dân quân ngó đầu qua kho của nhà Khánh Béo cũng bị bắn vào người. Sau đó chỉ huy Giải phóng quân do đồng chí Văn (Võ Nguyên Giáp) chỉ huy và ông Nhị Quý cùng phiên dịch tiếng Nhật đến đàm phán với quân Nhật. Đến ngày 20 tháng 8 năm 1945, quân Nhật đầu hàng, ta giải phóng thị xã Thái Nguyên và thành lập chính quyền cách mạng lâm thời.
Anh Văn sau đó cùng với bộ đội Giải phóng quân về giải phóng thủ đô Hà Nội. Bức ảnh tư liệu lịch sử chụp trong Lễ mít tinh thành lập chính quyền cách mạng tỉnh Thái Nguyên ngày 20/8/1945, theo tôi biết có thể là do ông “Long Ảnh” chụp lúc bấy giờ. Vị trí chụp ấy tại Séc Kim Lan (tức khu nhà Séc ta). Bên cạnh Séc Kim Lan là Ấu trí viên và đằng sau Trường tư Minh Đức của thầy giáo Lâm. Ngày nay là vị trí sau trụ sở Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thuộc Sân vận động Thái Nguyên ngày nay. Cụ Hạ Mậu Tý kể:
 Trong không khí ào ào, sôi động, tôi cùng gia đình nhà ở khu phố Hùng Vương nay là tổ 1 phường Trưng Vương ra ngoài đường trên các khu trung tâm Phù Liễn, Gia Bẩy, cờ hoa rợp trời, người người đông như trẩy hội từ Phú Bình, Võ Nhai, Đồng Hỷ kéo về thị xã Thái Nguyên hò hát vang những bài ca cách mạng, ủng hộ Việt Minh, diệt phát xít đế quốc cường hào. Trong đoàn người ấy chúng tôi thấy có quân Giải phóng quân, tuy còn chưa rõ sự thể như thế nào nhưng là một trong những người dân ở thị xã Thái Nguyên lúc đó lòng tôi cùng gia đinh người thân cũng phấn khởi vô vàn. Bởi từ một người dân nô lệ, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, nghèo đói quanh năm đi làm thuê, làm mướn cho chủ địa tô bị đè nén áp bức cuộc sống quẩn quanh không được học hành. Nay cách mạng về có Đảng lãnh đạo, có quân Việt Minh soi đường dẫn lối cho nhân dân đứng lên giành chính quyền cách mạng thực vui sướng vô cùng. Tôi cũng hòa vào những đám đông người đó gọi là đi mít tinh, vác cờ, vác gậy tập trung ở sân bãi tập nay là sân vận động chiều ngày 20/8/1945 dự mít tinh, nghe quân giải phóng do ông Giáp đại diện tuyên  bố xóa bỏ chính quyền cũ, lập chính quyền cách mạng. Tôi và anh em cùng tuổi nay đã mất nhiều được chứng kiến những cảnh tượng đó thật vô cùng sôi nổi hào hùng, ý chí dân tộc giành độc lập tự do được dấy lên được hiểu biết hơn, thời khắc đó đã khắc sâu trong tâm trí tôi không bao giờ quên.
Địa điểm công bố thành lập chính quyền cách mạng tỉnh Thái Nguyên đã trở thành Di tích lịch sử cấp tỉnh, xứng đáng là “địa chỉ đỏ” nhằm giáo dục truyền thống cho các thế hệ, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Nguyễn Đình Hưng

Video

Bạn đọc quan tâm

Tân Cương vào mùa lễ hội Trà

Từ nay đến Festival Trà Thái Nguyên - Việt Nam lần thứ hai năm 2013 không còn bao lâu. Những ngày này, không khí chuẩn bị cho sự kiện lớn, có ý nghĩa về nhiều mặt tại các vùng chè trong tỉnh thật khẩn trương, rộn ràng.

Việt Nam và thế giới

Khai mạc Chương trình Đào tạo Báo chí Khoa học châu Á

Từ ngày 25 - 27/9, tại Hà Nội, Trung tâm Bồi dưỡng Nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) phối hợp với Hiệp hội Các nhà báo khoa học thế giới (WFSJ) khởi động Chương trình Đào tạo Báo chí Khoa học châu Á.